Nasze publikacje
|
Wady postawy i skrzywienia kręgosłupa u dzieci i młodzieży: cz. I
Wady postawy i skrzywienia kręgosłupa u dzieci i młodzieży stanowią częsty i poważny problem medycyny wieku rozwojowego. Według badań występują u ponad 80% dzieci. Wada postawy jest początkiem choroby, której rozwój przebiega skrycie i podstępnie. Nie leczona utrwala się i może prowadzić do bolesnych dolegliwości u człowieka dorosłego. Wada postawy (wg T. Kasperczyka) to odchylenie od ogólnie przyjętych cech postawy prawidłowej, właściwej dla danej kategorii wieku, płci i typu budowy. Rozwój cywilizacyjny niesie ze sobą spadek aktywności fizycznej w życiu codziennym. Telewizja, komputery wymuszają siedzący tryb życia, podobnie motoryzacja. Te czynniki wywierają niekorzystny wpływ na rozwój i kształtowanie postawy ciała, która ulega zmianom szczególnie w okresie wzrostu.
Rozwój postawy ciała
Postawą nazywamy odruchowy sposób utrzymywania równowagi ciała w pozycji stojącej. Kręgosłup u płodu i noworodka ma kształt pojedynczego łuku. Krzywizny kręgosłupa kształtują się stopniowo po urodzeniu - w dzieciństwie, by ostatecznie ustalić się w okresie pokwitania. Krzywizny te zwiększają wytrzymałość kręgosłupa, a elastyczne krążki międzykręgowe nadają mu sprężystości.
Okresy krytyczne w kształtowaniu postawy ciała
Jak podaje M. Kutzner-Kozińska (1988) w okresie szkolnym występują dwa okresy krytyczne w kształtowaniu postawy ciała, w których powstaje lub ujawnia się najwięcej wad postawy. Pierwszy pojawia się w wieku 6 – 7 lat, gdy dziecko rozpoczyna naukę w szkole i zmienia radykalnie swój tryb życia - nacechowany dużą aktywnością fizyczną - na kilkugodzinne przebywanie w pozycji siedzącej, często w nieodpowiednich warunkach. Słaby układ kostny i mięśniowy nie jest w stanie przystosować się do wielogodzinnego unieruchomienia w ławce szkolnej, w domu przed komputerem, czy podczas odrabiania lekcji przy biurku. Często pierwsze lata edukacji szkolnej niosą ze sobą pogorszenie postawy. W okresie pokwitania, charakteryzującym się intensywnym wzrostem najpierw kończyn, a następnie tułowia, spotykamy się z drugim okresem krytycznym. Zmiana proporcji ciała, układu środka ciężkości i zbyt słabe mięśnie stwarzają sytuację, w której pogłębianie się istniejących wad jest często spotykane. Jednocześnie okres ten daje ostatnią szansę wyrównania istniejących odchyleń.
Ocena postawy ciała
Postawa ciała zmienia się w czasie całego życia człowieka. Jest wypadkową różnych czynników, takich jak: okresy rozwoju, różne typy budowy, stan zdrowia, płeć czy tryb życia. Nie ma jednego wzorca, według którego pragnęlibyśmy ją ukształtować. Złożoność zagadnienia postawy doprowadziła do powstania bardzo licznych metod, różnorodnych sposobów i technik oceny postawy ciała człowieka.
Prawidłowa postawa ciała charakteryzuje się:
Metody oceny postawy ciała Literatura podaje wiele pomysłów na uniwersalną metodę oceny postawy ciała. Mnogość metod oceny wad postawy ciała sprawia, że ich wybór musi być podyktowany celem i charakterem prowadzonych badań. U podstaw wielu metod oceny postawy ciała leży znajomość badania specjalistycznego. Badanie to w zasadzie powinien przeprowadzać lekarz według określonego schematu badania, jednak kontakt dziecka z lekarzem jest bardzo rzadki i w zasadzie ogranicza się do badań bilansowych lub badań okresowych w szkole. Dlatego też M.Kutzner-Kozińska uważa za obowiązującą dla pielęgniarki, nauczyciela, jak i rodziców znajomość uproszczonego badania lekarskiego.
Uproszczone badanie lekarskie
Badanie to oparte jest na porównawczych oględzinach ciała dziecka i porównaniu punktów, które powinny być położone symetrycznie po obu stronach ciała (w ustawieniu przodem, tyłem, bokiem i w skłonie). Badanie w skłonie jest uzupełnieniem obserwacji od przodu i od tyłu. Tak sprawdzamy kręgosłup czy jest prosty, a jednocześnie sprawdzamy kontur prawej i lewej strony tułowia. Obserwacja ta ma na celu wykrycie wszelkich asymetrii związanych najczęściej z bocznym skrzywieniem kręgosłupa.
Etapy uproszczonego badania lekarskiego:
1. Oględziny z przodu – wyznaczamy linie poziome, poprzez połączenie punktów położonych symetrycznie względem siebie, po obu stronach ciała. W warunkach prawidłowych linie te są równoległe względem siebie i do podłoża:
Wyznacza się również linię pionową, biegnącą przez środek brody, wcięcie jarzmowe mostka, wyrostek mieczykowaty, pępek, linię białą, spojenie łonowe i środek odległości między kłykciami przyśrodkowymi kości udowych oraz kostkami przyśrodkowymi kości piszczelowych. Linia ta powinna padać na środek płaszczyzny podparcia stóp.
2. Oględziny z boku – linia pionowa biegnie przez wyrostek sutkowaty, barkowy łopatki, krętarz większy kości udowej, głowę strzałki i nieco w przód od kostki bocznej;
3. Oględziny z tyłu – linia pionowa przebiega przez guzowatość potyliczną zewnętrzną, wyrostki kolczyste wszystkich kręgów, szparę pośladkową, środek odległości między kłykciami przyśrodkowymi kolan i kostek wewnętrznych stóp i pada na środek płaszczyzny podparcia stóp:
Podział i przyczyny powstawania wad postawy Literatura podaje wiele przyczyn kształtowania wadliwej postawy ciała. Maria Kutzner-Kozińska (1981) wyodrębnia trzy sfery czynników, w następstwie których dochodzi do rozwoju wad:
1. Czynniki fizjologiczne
Istotą zaburzeń w sferze czynników fizjologicznych jest nawyk prawidłowej postawy. Dla dziecka z wadą postawy nawykowa postawa nieprawidłowa jest czymś naturalnym, zwykłym i nie wymagającym wysiłku (przyjmowanym podświadomie). U podstaw tego rodzaju wad postawy leżą zaburzenia czucia
głębokiego, osłabienie słuchu, krótkowzroczność, ale także znaczny wpływ na postawę ma tu również stan psychiczny dziecka.
2. Czynniki morfologiczne
Często przyczyną wad postawy jest zaburzenie napięcia mięśni, tzw. dystonia mięśniowa, powstała na skutek choroby, przemęczenia. Jedne grupy mięśniowe ulegają nadmiernemu napięciu i skróceniu, a inne rozciągnięciu i osłabieniu, np.: powstawanie pleców okrągłych - rozciągnięcie więzadeł kręgosłupa i wywołanie nieprawidłowych warunków kształtowania się poszczególnych kręgów (kręgi klinowe dające w efekcie plecy okrągłe).
3. Czynniki środowiskowe
Warunki środowiska zewnętrznego, w jakim żyje człowiek, stają się coraz częściej przyczyną niekorzystnych zmian w postawie ciała. Na pierwsze miejsce wysuwają się:
- nie unormowany tryb życia;
- złe warunki higieniczne i bytowe;
- brak ruchu na świeżym powietrzu;
- brak ćwiczeń ruchowych;
- przyjmowanie jednorodnych i długotrwałych pozycji - w szkole i w pracy, jak i podczas odpoczynku (niedostosowane ławki szkolne, nieodpowiednie noszenie torby).
Siedzący tryb życia i przyjmowanie nieprawidłowej postawy (odrabianie lekcji, czytanie, oglądanie telewizji, spożywanie posiłków), niewłaściwe obuwie i ubiór, złe oświetlanie i odległość od tablicy w szkole. Kształtowanie się sylwetki ciała, wzajemny układ przestrzenny narządów ruchu, proporcje tułowia i kończyn, linia krzywizn kręgosłupa oraz ogólna sprawność wysiłkowa zależą zarówno od wyznaczników genetycznych, jak i defektów rozwojowych. Wady postawy mogą mieć przyczynę tak w zaburzeniach hormonalnych, jak i w dysfunkcjach układu nerwowego lub zniekształceniach rozwojowych i pourazowych tułowia czy kończyn. Niemały wpływ na postawę ciała ma stan psychiczny człowieka. Dziecko upośledzone umysłowo, przelęknięte, zasadniczo przybiera złą postawę. Zaniedbania i niedopatrzenia ze strony rodziców, brak właściwych warunków rozwoju – to wszystko może utrwalać złe nawyki i doprowadzić do zniekształcenia w budowie i postawie ciała. Dlatego też należy dokładnie obserwować dziecko, regularnie sprawdzać postawę ciała, a zauważone odstępstwa skonsultować z lekarzem. Przy niewielkich wadach problem mogą rozwiązać odpowiednie ćwiczenia, jeśli doprowadzimy do pogłębienia wad u dziecka terapia może być długotrwała, a czasem jedynym ratunkiem będzie operacja.
tekst: dr n. Barbara Salabura
Wady postawy i skrzywienia kręgosłupa u dzieci i młodzieży: cz. II
Do najczęstszych wad postawy należą: plecy okrągłe, plecy wklęsłe, plecy płaskie, boczne skrzywienie kręgosłupa, wady statyczne kończyn dolnych. Do drobnych odchyleń można zaliczyć: odstawanie łopatek w niewielkim stopniu, asymetrię barków, asymetrie żeber i klatki piersiowej.
Plecy okrągłe
Charakteryzują się nadmiernym wygięciem kręgosłupa ku tyłowi i zmniejszonym przodopochyleniem miednicy. Przy małej brodzie cały tułów nachylony jest do przodu, a równowagę można zachować przez cofnięcie całej miednicy ku tyłowi. Wada ta wiąże się z osłabieniem mięśni grzbietu, przykurczem mięśni piersiowych. Barki są wysunięte do przodu, łopatki odstają. Łokcie i kolana są często w pozycji lekkiego zgięcia. Plecy wklęsłe mogą być wrodzone lub nabyte. Ich najczęstszą przyczyną jest dystonia mięśniowa, czynniki psychiczne (kifoza), wady wzroku. Mogą też powstawać w następstwie takich chorób jak: krzywica, gruźlica kręgosłupa, choroba Scheuermanna (powolne zginanie się kręgosłupa do przodu). U dzieci w wieku szkolnym częstą przyczyną wady pleców jest dystonia mięśniowa (zaburzenie równowagi napięć mięśniowych mięśni grzbietu) i zaniedbanie prawidłowej postawy.
Plecy wklęsłe
Istota tej wady polega na pogłębianiu lordozy lędźwiowej. Sylwetkę charakteryzuje pogłębione wygięcie odcinka lędźwiowego kręgosłupa, zwiększone przodopochylenie miednicy, wypięty brzuch (tzw. przodujący brzuch) i wypięte pośladki. Wada ta może być wrodzona lub nabyta. Wśród wad nabytych najczęściej obserwuje się plecy wklęsłe na tle dystonii mięśniowej. Mięśnie brzucha, pośladkowe wielkie oraz zginacze stawu kolanowego są osłabione, natomiast nadmiernie napięte i często przykurczone są mięśnie grzbietu odcinka lędźwiowego i zginacze stawu biodrowego.
Plecy wklęsło-okrągłe
Wada postawy, w której występują jednocześnie cechy charakterystyczne dla pleców okrągłych i wklęsłych. U dziecka wada ta objawia się pogłębieniem kifozy piersiowej, wysunięciem głowy i barków do przodu, odstawaniem łopatek, pogłębieniem lordozy lędźwiowej, zwiększeniem przodopochylenia miednicy, wypiętym brzuchem i uwypukleniem pośladków. Towarzysząca tej wadzie dystonia mięśniowa jest połączeniem dystonii występującej w plecach wklęsłych i okrągłych.
Skoliozy
Skolioza jest bocznym skrzywieniem kręgosłupa. Jest to choroba, która przejawia się wielopłaszczyznowym odchyleniem linii kręgosłupa od stanu prawidłowego. Odchylenie to występuje w płaszczyznach:
W zależności od stopnia zaawansowania zmian, wyróżniamy następujące stadia skoliozy (klasyfikacja wg M. Kutzner-Kozińskiej 1981r.):
W większości przypadków przyczyna powstawania skolioz pozostaje nieznana, co zmusza do leczenia objawowego. Ogranicza się ono do przeciwdziałania widocznym skutkom choroby. Pilna obserwacja prowadzona przez rodziców i nauczycieli pozwala zapobiec późniejszym następstwom deformacji.
Nie leczona skolioza może prowadzić do:
Skolioza odpowiednio wcześnie wykryta i właściwie leczona pozwala uniknąć wystąpienia groźnych dla zdrowia i życia późniejszych powikłań. Leczenie skoliozy jest bardzo trudne. Ogólnym celem leczenia jest usuniecie lub zmniejszenie skrzywienia, a jeśli jest to nieosiągalne, to przynajmniej zatrzymanie postępu skrzywienia i utrzymanie osiągniętych wyników. Zapobieganie i przeciwdziałanie wadom postawy
Jednym z głównych czynników zapobiegających wadom postawy jest ruch. Szczególnie cenne są te formy aktywności ruchowej, które dziecko może uprawiać przez cał1e życie, należą do nich: pływanie, turystyka piesza i rowerowa, łyżwiarstwo i inne gry sportowe.
Dzieciństwo jest najlepszym okresem na profilaktykę wad postawy
Profilaktyka to najskuteczniejsza forma zwalczania dolegliwości, które powstają podczas zaburzeń narządów ruchu. Nie koordynowane wady postawy, choć świetnie tolerowane latami, potrafią prowadzić do nieodwracalnych i stale pogarszających się deformacji. To one stają się początkiem zmian zwyrodnieniowych stawów i kręgów, a także przyczyną bardzo bolesnych niewydolności, które mają poważne konsekwencje w okresie dojrzewania i w wieku dorosłym.
Najważniejsza systematyczność ćwiczeń
Na efekty korygowania wad postawy ma wpływ zarówno instruktor gimnastyki korekcyjnej, nauczyciel, jak i rodzice. Należy pamiętać, ze nawet dwukrotne uczestnictwo dziecka w zajęciach korekcyjnych (w ciągu tygodnia), nie jest wystarczające. Niezbędne jest kontynuowanie ćwiczeń w domu i przestrzeganie określonych zaleceń.
tekst: mgr Barbara Grzybek-Korgól
konsultacja medyczna: lek. med. Irena Solecka-Szpejda
|
|